حذف فیلم زندگی همسر امام‌ (ره) از سینما‌ حقیقت

روزنامه شرق: یازدهمین دوره جشنواره بین‌المللی سینما-حقیقت از مدت‌ها پیش از برگزاری با حواشی بسیاری همراه بود. حذف پرتره‌ «مثل یک زن» از جشنواره که به زندگی خانوادگی و سیاسی فائزه هاشمی می‌پردازد، یکی از پررنگ‌ترین حواشی این جشنواره بود، گویا ماجرای حذف این فیلم به رویکرد رئیس سازمان سینمایی درباره نمایش‌ندادن فیلم‌هایی که به زندگی چهره‌های سیاسی زنده می‌پردازند، برمی‌گردد و همین موضوع اعتراض سازنده این اثر را به‌همراه داشته است.

 با وجود اینکه مستند «مثل یک زن» به‌خاطر پرهیز از ورود به مسائل سیاسی و به دستور سازمان سینمایی از جشنواره سینما-حقیقت حذف شده است، مرکز گسترش سینمای مستند و جوان در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داد، نوشت: «مستند «مثل یک زن» بنا به دستورالعمل سازمان سینمایی که یکی، دو ماه قبل ابلاغ شده، امکان نمایش در جشنواره را ندارد. مدتی قبل از سوی سازمان سینمایی دستورالعملی ابلاغ شد مبنی‌بر اینکه اگر فیلمی مستند با موضوع پرتره فعالان جناحی و گروه‌های سیاسی کشور باشد، در جشنواره حضور نداشته باشد؛ آن هم به‌این‌دلیل که سازمان سینمایی نمی‌خواهد به مسائل سیاسی ورود کند. در این راستا قطعا منظور، هر چهره سیاسی نیست؛ بلکه چهره‌های شاخص سیاسی مدنظر بوده است و مصداق این دستورالعمل فیلم خانم ایلانلو بود که درباره یکی از شخصیت‌های سیاسی اصلاح‌طلب، یعنی فائزه هاشمی، ساخته شده است». فیلم «مثل یک زن» از سوی رئیس سازمان سینمایی اصلا دیده نشده و منع تولید و پخش هم نداشته است؛ بلکه فقط امکان شرکت در جشنواره سینما-حقیقت را ندارد.

 

حذف فیلم زندگی همسر امام‌ (ره) از سینما‌ حقیقت 

اما نکته قابل تأمل در نخستین روز برگزاری جشنواره بین‌المللی سینما-حقیقت، عدم نمایش فیلم مستندی دیگر است که به زندگی همسر امام‌خمینی(ره) پرداخته. گویا بنا به درخواست مؤسسه «عروج‌فیلم»، تهیه‌کننده فیلم مستند «بانو قدس ایران»، این اثر از بخش مسابقه ملی و جایزه شهید آوینی یازدهمین دوره جشنواره بین‌المللی سینما-حقیقت خارج شد.

 نمایش این فیلم به کارگردانی مصطفی رزاق‌کریمی که قرار بود روز گذشته، یکشنبه ١٩ آذر، از ساعت ١٩:١۵ در سالن شماره ١ پردیس چارسو روی پرده برود، منتفی شد و به‌جای آن مستند «دست‌های خالی»، ساخته جمشید بیات‌ترک به نمایش درآمد. همچنین روابط‌عمومی جشنواره بین‌المللی سینما-حقیقت اعلام کرد این فیلم از بخش داوری جشنواره هم کنار گذاشته خواهد شد.

 

در پی انتشار این خبر، مصطفی رزاق‌کریمی، کارگردان این فیلم مستند، به «شرق» گفت: «تهیه‌کننده این مستند عروج‌فیلم است و در همه این سال‌ها یاد گرفتم که تهیه‌کننده در مورد اثرش حق دارد هرطور صلاح می‌داند رفتار کند، به‌هرحال فیلم را ساختم و تحویل دادم و تمامی مراحل بعد از آن برعهده تهیه‌کننده است و گویا تهیه‌کننده نیز این‌طور تصمیم گرفته که فیلم در جشنواره نمایش داده نشود». او در پاسخ به این پرسش که آیا حذف این مستند نیز ارتباطی با تصمیم سازمان سینمایی دارد که نمایش فیلم‌هایی با محوریت به‌تصویرکشیدن زندگی اشخاص سیاسی زنده ممنوع است؟ گفت: «درباره این موضوع خاص اطلاعات دقیقی ندارم و فقط خبرهایی در رابطه با حذف فیلم زندگی فائزه هاشمی شنیدم، اما از جزئیات خبر ندارم، اما حقیقت ماجرا این است که من فیلم «بانو قدس ایران» را سال‌ها پیش ساختم و بعد از آن درگیر ساخت آثار دیگری شدم و این روزها نیز تحقیقاتی درباره ساخت فیلم دیگری انجام می‌دهم. از زمان ساخت این فیلم سال‌ها گذشته است و حقیقتا از ماجرای اینکه چرا تهیه‌کننده فیلم خواست این فیلم از جشنواره سینما-حقیقت حذف شود، اطلاع دقیقی ندارم».

رزاق‌کریمی در پاسخ به این پرسش که در این فیلم به چه بخشی از زندگی همسر امام‌خمینی(ره) پرداخته است؟ گفت: «فیلم ساده‌ای بود که مدت‌ها زمان صرف تحقیقات و ساختش شد و به این دلیل که زمان زیادی از ساختش گذشته است نمی‌توانم خیلی با جزئیات درباره روند ساختش صحبت کنم و همان‌طور که گفتم، این روزها سرگرم ساخت فیلم جدیدی هستم».

مصطفی رزاق‌کریمی، کارگردان «بانوی قدس ایران»: ترجیح دادم حریم خانواده و همسر امام(ره) حفظ شود

: «بانو قدس ایران» مستندی درباره زندگی همسر امام خمینی‌(ره) است که مؤسسه فرهنگی و هنری عروج‌فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی آن را تهیه و تولید کرده. این مستند قرار بود برای نخستین‌بار در یازدهمین دوره جشنواره «سینما- حقیقت» نمایش داده شود که بنا به درخواست مؤسسه فرهنگی و هنری عروج‌فیلم از جشنواره کنار گذاشته شد. رزاق‌کریمی در گفت‌وگویی از این مستند و چگونگی ساخت آن گفت.

‌«بانوی قدس ایران» با محوریت روایت، چه بخشی از زندگی همسر امام خمینی(ره) را به تصویر کشیده است؟

بانو خدیجه ثقفی بالای ۶٠ سال با امام زندگی کرد و این فیلم درباره زندگی ایشان از زمان تولد تا مرگ است. ایشان در ١۶سالگی با امام خمینی‌(ره) ازدواج کردند و نقطه‌عطف فیلم، دوران زندگی مشترک ایشان با امام تا هنگام فوتشان است. ضمن اینکه منسوبان درجه‌یک این خانواده هم در فیلم حضور دارند و درباره‌ بانو ثقفی صحبت می‌کنند.

‌درباره داستان فیلم بیشتر بگویید.

داستان این فیلم از زمان کودکی همسر امام خمینی(ره) آغاز می‌شود و تا زمان انقلاب و بعد از آن ادامه پیدا می‌کند. تاکنون فیلم‌های زیادی درباره امام دیده‌ایم، اما این فیلم می‌خواهد از دریچه‌ای دیگر به روابط خانوادگی امام با همسر و فرزندانش بپردازد. در این فیلم می‌بینیم که فضای مثبتی که یک زن مسلمان ایرانی در خانواده ایجاد می‌کند، چگونه در شرایط سخت می‌تواند حامی مرد خانواده باشد. بانو خدیجه ثقفی شخصیتی قوی و تحسین‌برانگیز داشته که الگویی مناسب برای همه ایرانی‌هاست.

 این مستند از این جهت اهمیت دارد که به یک شخصیت تاریخی می‌پردازد؛ کسی که بیش از ۶۰ سال با امام خمینی(ره) زندگی کرده‌ و باید تمام جزئیات زندگی ایشان و امام(ره) را در نظر گرفت. اینکه این بانو چه روزهایی را با امام خمینی(ره) گذراندند و زندگی‎شان در تهران، نجف، قم، نوفل‌لوشاتو و… چگونه بود، از جمله مسائلی است که در این مستند به آنها پرداخته شده.

‌ساخت فیلم چقدر زمان برد؟

 دو سال.

‌چقدر پژوهش کردید؟

 مرحله پژوهش آن به مدت یک‌سال‌وسه‌ماه و در دوره‌های مختلف انجام شد. یک گروه تحقیقاتی شامل چهار نفر به‌عنوان اعضای اصلی تیم پژوهش در یک سال مشغول کار بودند و ما در طول تحقیقات از افراد بسیاری هم مشاوره گرفتیم.

‌از سناریوی فیلم بگویید… .

سناریوی این فیلم مستند هم در ارتباط مستقیم با مؤسسه نشر آثار امام و همچنین خانواده امام خمینی‌(ره) تنظیم شد. بیش از چهار هزار صفحه از یادداشت‌های موجود درباره این بانو در طول چند ماه مورد مطالعه قرار گرفت تا به یک جمع‌بندی برای نوشتن سناریوی این فیلم برسیم.

‌گویا ساخت این مستند تنها با استفاده از عکس‌ها و فیلم‌های محدودی که از بانو ثقفی به‌جا مانده ساخته شده است.

با اینکه تولید چنین مستندی با فیلم‌های محدود به‌جامانده بسیار سخت بود، اما ترجیح دادم با استفاده‌نکردن از بازسازی در فیلم، حریم خانواده و همسر امام حفظ شود. درهرحال زندگی بانو ثقفی بخش شخصی زندگی امام خمینی(ره) است و ما به این موضوع احترام گذاشتیم. بنابراین این اثر، یک مستند صرف است و برای دخیل‌نشدن نظرات شخصی خودمان، از ساختار مستند داستانی یا بازسازی استفاده نکردیم.

جزییات مستند جنجال برانگیز «فائزه هاشمی»

تابناک در گزارشی نوشت: حذف یک مستند درباره فائزه هاشمی فرزند پرحاشیه آیت الله هاشمی رفسنجانی از جشنواره مستند سینماحقیقت به عنوان مهم ترین رویداد مستند خاورمیانه، با نقدهایی همراه شده است؛ اما این مستند دقیقاً به چه دلیل حذف شده و آیا سرنوشت دیگر مستندها درباره اشخاص مشابه نیز چنین خواهد بود یا صرفاً این مستند چنین سرنوشتی یافته و از این رویداد دور مانده است؟

 در سال‌های اخیر، جشنواره سینماحقیقت به مرور به باکیفیت‌ترین، با ثبات‌ترین و مهم‌ترین رویداد مستند خاورمیانه تبدیل شده است؛ رویکردی که مشخصاً به مدیریت آن بازمی‌گردد و شاید اگر همین ثبات رویه حاکم بر این جشنواره، بر جشنواره فیلم فجر نیز حاکم بود، نتیجه مشابهی حاصل می‌شد و مرزهای تأثیرگذاری جشنواره فیلم فجر فراتر از ایران بود. با این حال، این ثبات جشنواره سینماحقیقت بی‌هزینه نبوده و مسئولان برگزاری، مجبور به حذف برخی آثار برای جلوگیری از جنجال و بی‌ثباتی این رویداد شده‌اند.

در تازه‌ترین نمونه، مستند «مثل یک زن» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی مژگان ایلانلو پشت درهای جشنواره سینماحقیقت مانده است. ایلانلو در این زمینه گفته است: «برای ساخت این فیلم که درباره زندگی خانوادگی و سیاسی فائزه هاشمی است، دو سال همراه ایشان بودم و صحنه‌های متعددی از زندگی‌شان که شامل خانواده آقای هاشمی رفسنجانی هم می‌شود، فیلمبرداری کردم. اما متأسفانه با وجود اینکه هیأت انتخاب این فیلم را از میان آثار ارائه شده به عنوان یکی از آثار منتخب برگزید، «مثل یک زن» از نمایش در جشنواره حقیقت منع شده است.»

 

جزییات مستند جنجال برانگیز «فائزه هاشمی» 

این عضو انجمن مستندسازان خانه سینما درباره پشت پرده وقوع این اتفاق نیز عنوان کرده است: «با پیگیری‌هایی که درباره حذف فیلم انجام دادم، متوجه شدم آقای حیدریان ـ رئیس سازمان سینمایی ـ خواسته‌اند، آثار مستندی که مصداق یک فرد زنده سیاسی در آن‌ها وجود داشته، از جشنواره حذف شوند و فیلم من هم یکی از این موارد است. برای این اتفاق پیگیری زیادی انجام دادم و حتی با آقای صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی هم صحبت کردم و در نهایت برای اینکه به دور از حاشیه و جنجال باشیم، گفتند ترجیح می‌دهند فیلمی از افراد زنده سیاسی در جشنواره نباشد و از آنجا که برای پیگیری‌هایم تقاضای کتبی ارائه کرده بودم، با استعلام وزیر، زیر برگه من نوشته شده است فیلم‌های مربوط به افراد زنده سیاسی در جشنواره نمایش داده نخواهد شد.»

در مقابل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی پاسخ داده است: «مدتی قبل از سوی سازمان سینمایی این دستورالعمل ابلاغ شد که اگر فیلمی مستند با موضوع پرتره فعالان جناحی و گروه‌های سیاسی کشور باشد، در جشنواره حضور نداشته باشد؛ آن هم به این دلیل که سازمان سینمایی نمی‌خواهد به مسائل سیاسی ورود کند. در این راستا قطعا منظور هر چهره سیاسی نیست، بلکه چهره‌های شاخص سیاسی مد نظر بوده است و مصداق این دستورالعمل فیلم خانم اینانلو بود که درباره یکی از شخصیت‌های سیاسی اصلاح طلب، یعنی فائزه هاشمی ساخته شده است… فیلم «مثل یک زن» توسط رئیس سازمان سینمایی اصلا دیده نشده و منع تولید و پخش هم نداشته است، بلکه فقط امکان شرکت در جشنواره سینما حقیقت را ندارد.»

از سوی دیگر، «سیدمحمد طباطبایی نژاد»، مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و دبیر یازدهمین جشنواره بین المللی سینما حقیقت در نشست خبری این رویداد سینمایی، درباره این اتفاق گفت: «وقتی می گوییم سینماحقیقت، جشنواره مستقل است؛ به این معنا که از نگاه دولتی پرهیز می شود، نه عدم وابستگی به سازمان سینمایی. بر اساس سیاست تعریف شده سازمان سینمایی، برای پرهیز از نمایش اختلافات جناحی و سیاسی، فیلم هایی که چنین مضمونی دارند، باید حذف شوند، به ویژه اینکه اگر فیلم درباره فعالان سیاسی جناحی زنده باشد که فیلم مثل یک زن به همین دلیل حذف شد.»

رویکرد تازه سازمان سینمایی که به برگزارکنندگان جشنواره سینماحقیقت ابلاغ شده، با نقدهایی حتی از سوی چهره‌های فعال در سینما نیز همراه شده است. امیرحسین علم الهدی، مدیر گروه سینمایی هنر و تجربه در همین زمینه در نوشته است: «سینمایی که نتواند به سیاست بپردازد از نظر اینجانب سینمای عقیمی است و ساخت فیلم مستند پرتره از مردان و زنان سیاست، بدون شک نشان دهنده پویایی سینماست و اگر مستند باشد، این پرتره که باید به فائزه هاشمی مدال داد که بی پرده خود را مقابل افکار عمومی قرار داده است!»

علم الهدی ادامه داده است: «سینمای بی حاشیه حاصل همان تفکر پاستوریزه‌ای است که تلویزیون را زمین‌گیر کرده است و نباید سینما را از حاشیه هاش پاک کرد و سینما یعنی تقابل و تضاد در نگاه های متفاوت به حوزه های جامعه… حال که سیاسیون دست از سر سینما برنمی دارند و دوست دارند تمام قد سینما را در سیطره خود بدانند پس اجازه بدهند دوربین تیزبین سینمای مستند آن ها و تفکراتشان را در زمان زنده بودنشان به صورت عریان در مقابل چشمان مردمانی قرار دهند که بدانیم طی این چند دهه چگونه حکمرانی کردند و چگونه برای ما سرنوشتمان را رقم زدند و حداقل پاسخگوی عملکردشان باشند که پس از مرگ در این سرزمین همه عزیز می شوند و می گوییم: دستش از دنیا کوتاه است و نباید پشت سر مرده حرف زد… .»